მთავარი ტური პროექტის შესახებ კონტაქტი
არასრულწლოვნის შრომითი უფლებები
არასრულწლოვნის შრომითი ქმედუნარიანობა წარმოიშობა 16 წლის ასაკიდან, რაც იმას ნიშნავს, რომ არასრულწლოვანს 16 წლის ასაკიდან უფლება აქვს დასაქმდეს. (არასრულწლოვანია პირი, რომელსაც 18 წლის ასაკისათვის არ მიუღწევია). ასევე შესაძლებელია 16 წლამდე პირის დასაქმება, მაგრამ ამისათვის საჭიროა მისი მშობლის ან მზრუნველობის/მეურვეობის ორგანოს თანხმობა, თუმცა არასრულწლოვნის დასაქმება შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ ეს არ ეწინააღმდეგება არასრულწლოვნის ინტერესებს, ზიანს არ აყენებს მის ზნეობრივ, ფიზიკურ და გონებრივ განვითარებას და არ უზღუდავს მას სავალდებულო დაწყებითი და საბაზო განათლების მიღების უფლებასა და შესაძლებლობას (საქართველოს შრომის კოდექსის მე-4 (2) მუხლი). არასრულწლოვანს დასაქმებით დაწყებითი და საბაზო განათლების მიღების შესაძლებლობა იმ შემთხვევაში შეიძლება შეეზღუდოს, თუ მაგალითად, ის მუშაობს იმ პერიოდში, როდესაც უნდა იმყოფებოდეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ან სხვა. თუ არასრულწლოვნის კანონიერი წარმომადგენელი ერთხელ გასცემს თანხმობას კონკრეტულ სფეროში არასრულწლოვნის დასაქმების შესახებ, ეს თანხმობა ძალაში რჩება და შესაბამისად, ხელახალი გაცემა საჭირო არ არის მსგავსი ხასიათის შემდგომი შრომითი ურთიერთობის მიმართაც.1 მართალია, 16 წლამდე ასაკის პირის დასაქმება ზემოთ აღნიშნული პირობების არსებობისას, მისი მშობლის ან მზრუნველობის/მეურვეობის ორგანოს თანხმობის შემთხვევაში შესაძლებელია, მაგრამ გამონაკლისი ეხება 14 წლამდე ასაკის არასრულწლოვნებს, რომელთა დასაქმებაც შესაძლებელია მხოლოდ სპორტულ, ხელოვნებასთან დაკავშირებულ და კულტურის სფეროში, ასევე სარეკლამო სამუშაოს შესასრულებლად. მიუხედავად ზემოთ აღნიშნულისა, არსებობს სფეროები, სადაც არასრულწლოვნის დასაქმება აკრძალულია ნებისმიერ შემთხვევაში, ასაკის გაუთვალისწინებლად, თუნდაც მისი მშობლის თანხმობა არსებობდეს. კერძოდ, აკრძალულია არასრულწლოვნის დასაქმება სათამაშო ბიზნესში, ღამის გასართობ დაწესებულებებში, ეროტიკული და პორნოგრაფიული პროდუქციის, ფარმაცევტული და ტოქსიკური ნივთიერებების დამზადებასთან, გადაზიდვასა და რეალიზაციასთან დაკავშირებული სამუშაოების შესასრულებლად (საქართველოს შრომის კოდექსის მე-4 (4) მუხლი). ასეთ შემთხვევებში ,,ივარაუდება, რომ სახეზეა წინააღმდეგობა არასრულწლოვნის მორალურ, ფიზიკურ და გონებრივ განვითარებასთან“.2 ფარმაცევტული და ტოქსიკური ნივთიერებების დამზადებასთან, გადაზიდვასა და რეალიზაციასთან დაკავშირებული საქმიანობა ქმნის ასევე მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიანი სამუშაოების შესრულების საფრთხეს, რაც ასევე ნებადართული არ არის. კერძოდ,აკრძალულია არასრულწლოვანთან შრომითი ხელშეკრულების დადება მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიანი სამუშაოების შესასრულებლად(საქართველოს შრომის კოდექსის მე-4 (5) მუხლი). გარდა აღნიშნულისა, მნიშვნელოვანია, რომ არასრულწლოვანთან მიმართებით შეზღუდულია სამუშაო დროის ხანგრძლივობა. კერძოდ, 16 წლიდან 18 წლამდე ასაკის არასრულწლოვნის სამუშაო დროის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს კვირაში 36 საათს, ხოლო 14 წლიდან 16 წლამდე ასაკის არასრულწლოვნის სამუშაო დროის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს კვირაში 24 საათს. დასახელებულზე მეტი დროით სამუშაოს შესრულება (ზეგანაკვეთური სამუშაო) აკრძალულია არასრულწლოვნის თანხმობის გარეშე. (საქართველოს შრომის კოდექსის მე-14 (3), (4), მე-17 (3) მუხლები). ასევე, აკრძალულია ღამის სამუშაოზე (22 საათიდან 6 საათამდე) არასრულწლოვნის დასაქმება მისი თანხმობის გარეშე. აკრძალულია არასრულწლოვნის ანაზღაურებადი შვებულების გადატანა მომდევნო წლისათვის, იმ საფუძვლით, რომ დასაქმებულისათვის მიმდინარე წელს ანაზღაურებადი შვებულების მიცემამ შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს სამუშაოს ნორმალურ მიმდინარეობაზე. არასრულწლოვნის მშობელს ან მზრუნველობის/მეურვეობის ორგანოს უფლება აქვს, მოითხოვოს არასრულწლოვანთან შრომითი ხელშეკრულების შეწყვეტა, თუ მუშაობის გაგრძელება ზიანს მიაყენებს არასრულწლოვნის სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან სხვა მნიშვნელოვან ინტერესებს (საქართველოს შრომის კოდექსის 39-ე მუხლი). ______________________ 1 იხ. ბორონი (რედ.), ზაალიშვილი (რედ.), ამირანაშვილი (კოორდ.), საქართველოს შრომის კოდექსის კომენტარი, თბილისი, 2016, 57-58. 2 იქვე, 58.
ჯიბის ფულის განკარგვის უფლებამოსილება
არასრულწლოვნის მიერ დადებული ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, თუ არასრულწლოვანი ხელშეკრულებიდან სამართლებრივ სარგებელს არ იღებს (ე.ი. არასრულწლოვანს რაიმე ვალდებულებას აკისრებს, მაგ: ნასყიდობის ფასის გადახდა) საჭიროა, მისი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა.1 იმ შემთხვევაში კი, როდესაც არასრულწლოვანი ხელშეკრულებიდან სამართლებრივ სარგებელს არ იღებს,2 მაგრამ ხელშეკრულების დადებისათვის განკარგავს ე.წ. ,,ჯიბის ფულს“, ესე იგი იმ საშუალებებს, რომლებიც მას გადასცეს კანონიერმა წარმომადგენლებმა, ან – ამ წარმომადგენლების თანხმობით – მესამე პირებმა, ხელშეკრულება, კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობის გარეშეც ნამდვილად ითვლება. კერძოდ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 65-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, ხელშეკრულება, რომელიც დადებულია არასრულწლოვნის მიერ კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობის გარეშე, ითვლება ნამდვილად, თუკი არასრულწლოვანმა ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ მოქმედებათა შესასრულებლად განკარგა ის საშუალებანი, რომლებიც მას გადასცეს კანონიერმა წარმომადგენლებმა, ან – ამ წარმომადგენლების თანხმობით – მესამე პირებმა ამ მიზნით ანდა თავისუფალი განკარგვის მიზნით. მაგრამ აღნიშნული არასრულწლოვნის მიერ ხელშეკრულების დადების ზოგადი წესიდან გამონაკლისი კი არ არის, არამედ ითვლება, რომ კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა, არასრულწლოვნის მიერ ხელშეკრულების დადებისათვის, შეიძლება გამოიხატოს მისთვის იმ თანხის გადაცემაშიც, რომლის განკარგვის უფლებაც არასრულწლოვანს აქვს. ამ გაგებით, შეიძლება ითქვას, რომ ხელშეკრულება არც არის კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობის გარეშე დადებული, ის უბრალოდ მკვეთრად არ არის გამოხატული. ამრიგად, მიიჩნევენ, რომ ასეთ დროს სახეზეა კანონიერი წარმომადგენლის „წინასწარი თანხმობის სპეციალური შემთხვევა“.3 არასრულწლოვნისათვის გადაცემულ საშუალებებად მიიჩნევა ნებისმიერი ქონებრივი ფასეულობები, პირველ რიგში, ფულადი სახსრები - ნაღდი ფული.4 მაგალითად, თუ არასრულწლოვანს სურს ველოსიპედის შეძენა, ველოსიპედის ნასყიდობის შესახებ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის (ნამდვილი ხელშეკრულება იურიდიული ძალის მქონე ხელშეკრულებაა) აუცილებელი იქნება არასრულწლოვნის კანონიერი წარმომადგენლის (მშობლები ან მზრუნველი) თანხმობა, რომელიც ან წინასწარ უნდა იქნეს გაცემული ან შემდგომში მოიწონოს ხელშეკრულება არასრულწლოვნის კანონიერმა წარმომადგენელმა. მაგრამ თუ არასრულწლოვანს თავისი კანონიერი წარმომადგენლები ან ამ წარმომადგენლების თანხმობით მესამე პირები გადასცემენ თანხას ველოსიპედის შეძენის მიზნით და არასრულწლოვანი ამ თანხით (ჯიბის ფული) შეიძენს ველოსიპედს მაშინ, ამ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის საჭირო არ არის კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. ვინაიდან, არასრულწლოვანი ამ შემთხვევაში ველოსიპედის შესაძენად განკარგავს (იყენებს) იმ თანხას, რაც მას კანონიერმა წარმომადგენლებმა ან მათი თანხმობით მესამე პირებმა გადასცეს. ასევე, თუ არასრულწოვანს თავისი კანონიერი წარმომადგენლები ან ამ წარმომადგენლების თანხმობით მესამე პირები გადასცემენ თანხას თავისუფალი განკარგვის მიზნით და არასრულწლოვანი გადაწყვეტს ამ თანხით მობილური ტელეფონი შეიძინოს, მის მიერ დადებული მობილური ტელეფონის ნასყიდობის ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის საჭირო აღარ იქნება კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. ვინაიდან, ამ შემთხვევაში არასრულწლოვანი განკარგავს მისთვის თავისუფალი განკარგვის მიზნით გადაცემულ საშუალებას. (ესე იგი ასეთ შემთხვევებში იგულისხმება, რომ კანონიერმა წარმომადგენელმა თანხმობა, არასრულწლოვნის მიერ ხელშეკრულების დადებაზე, არასრულწლოვნისათვის თანხის გადაცემით იმთავითვე გამოხატა. ამიტომაა, რომ კანონიერი წარმომადგენლისაგან შემდგომი თანხმობის გაცემაზე ვეღარ იქნება დამოკიდებული არასრულწლოვნის მიერ დადებული ხელშეკრულების ნამდვილობის საკითხი). არასრულწლოვნის მიერ გადაცემულ საშუალებათა თავისუფალი განკარგვის უფლება არ ნიშნავს, რომ მისი გამოყენების შედეგად მიღებული ყოველი ფასეულობა არასრულწლოვანს ასევე თავისუფლად შეუძლია განკარგოს. განკარგვის პირველადი თავისუფლება, როგორც წესი, არ წარმოშობს განკარგვის მომდევნო თავისუფლებას. მაგალითად, თუ არასრულწლოვანი ჯიბის ფულით შეიძენს ლოტოს ბილეთს, მოიგებს თანხას, შემდეგ კი ამ ფულით იყიდის ავტომანქანას, ეს უკანასკნელი ხელშეკრულება კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობის გარეშე ვერ იქნება ნამდვილი. მართალია, არასრულწლოვანს უფლება აქვს თავისუფლად გამოიყენოს ჯიბის ფული და იყიდოს ლოტოს ბილეთი, მაგრამ მის საფუძველზე მოგებული თანხის თავისუფლად განკარგვის უფლება მას აღარ აქვს.5 მშობლებს ხშირად აინტერესებთ, თუ რა ოდენობის თანხის მიცემაა მიზანშეწონილი თავიანთი არასრულწლოვანი შვილებისათვის. გერმანიაში არასრულწლოვანთა საკითხების კურატორი ორგანოს6 რეკომენდაციით შემუშავებული იქნა ე.წ. ,,ჯიბის ფულის ცხრილი“, სადაც ჯიბის ფულის ოდენობის განმსაზღვრელი ფაქტორი ბავშვის ასაკია და მითითებულია თუ რა ასაკის მცირეწლოვნისათვის/არასრულწლოვნისათვის რა ოდენობის თანხის მიცემაა რეკომენდირებული.7 აღნიშნული ცხრილი დახმარებას გაუწევს მშობლებს არასრულწლოვნისათვის მისაცემი თანხის ოდენობის განსაზღვრაში. ,,ჯიბის ფულის ცხრილი" კი შემდეგნაირად გამოიყურება:

ასაკი

 ჯიბის ფული

4 – 5 წელი

0,5 ევრო კვირაში

6 - 7 წელი

1,50 – 2 ევრო კვირაში

8 – 9 წელი

2 – 3 ევრო კვირაში

 

10 – 11 წელი

13 – 16 ევრო თვეში

12 – 13 წელი

18 – 22 ევრო თვეში

14 – 15 წელი

25 – 30 ევრო თვეში

16 – 17 წელი

35 – 45 ევრო თვეში

18 წელი

70  ევრო თვეში

_______________________ 1 იხ. ბლოგი ,,რა შემთხვევაშია უფლებამოსილი არასრულწლოვანი დამოუკიდებლად დადოს ხელშეკრულება?" http://teen.court.ge/?news=79 2 ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, gccc.ge, 3.11.2015, მუხ. 65, ველი 3. 3 იქვე, ველი 4. 4 იქვე, ველი 6. 5 ზოიძე, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი პირველი, თბილისი, 1999, 208-209. 6 “Jugendamt“. 7 იხ. http://www.taschengeldtabelle.org/
რა შემთხვევაშია უფლებამოსილი არასრულწლოვანი დამოუკიდებლად დადოს ხელშეკრულება?
არასრულწლოვანს (7-დან 18 წლამდე), მცირეწლოვნისაგან (7 წლამდე პირები) განსხვავებით, უფლება აქვს მონაწილეობა მიიღოს სამოქალაქო ბრუნვაში, მას შეუძლია დადოს ხელშეკრულება. მაგრამ ეს არ უნდა აღმოჩნდეს მისთვის ზიანის მომტანი.1 არასრულწლოვნის თავისუფალი მოქმედების ფარგლები იზღუდება იმ მიზნით, რომ ის დაცული იქნეს იმ მოსალოდნელი უარყოფითი შედეგებისაგან, რომლებიც მის მიერ ხელშეკრულების დადებას შეიძლება მოჰყვეს. სწორედ ამიტომ ითვალისწინებს კანონმდებელი, ცალკეულ შემთხვევაში, არასრულწლოვნის მიერ გარიგების დადებისათვის მისი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობის არსებობას. არასრულწლოვანი შვილების კანონიერი წარმომადგენლები არიან მშობლები. მშობლების მზრუნველობის გარეშე დარჩენილ არასრულწლოვან ბავშვს კი უწესდება მზრუნველი. არასრულწლოვნის მიერ დადებული ხელშეკრულებები პირობითად შეიძლება დაიყოს ორ ჯგუფად: როდესაც არასრულწლოვანი ხელშეკრულებიდან იღებს სამართლებრივ სარგებელს და როდესაც ის ასეთ სარგებელს არ იღებს. სამართლებრივად წამგებიანი იქნება ხელშეკრულება, თუკი მისგან არასრულწლოვანს რაიმე ვალდებულება ეკისრება, ხოლო სამართლებრივი სარგებლის შემცველია ისეთი ხელშეკრულება, რომელიც არასრულწლოვანს მხოლოდ მოთხოვნის უფლებას ანიჭებს. ესე იგი სამართლებრივად სარგებლის მომტანად მიიჩნევა ისეთი გარიგებები, რომლებიც არასრულწლოვნის სამართლებრივ მდგომარეობას აუმჯობესებენ, მაგალითად, უფლების შეძენა, არასრულწლოვნისათვის რაიმეს ჩუქება და ა.შ. ხოლო ნასყიდობას, ქირავნობას, და სხვა მსგავს ხელშეკრულებებს მარტო სამართლებრივი სარგებელი კი არ მოაქვს არასრულწლოვანისათვის, არამედ ვალდებულებებსაც აკისრებს მას.2 მაგალითად ქირავნობის დროს წარმოიშობა ქირის გადახდის ვალდებულება, ნასყიდობის დროს - ნასყიდობის ფასის გადახდის ვალდებულება და ა.შ. თუ არასრულწლოვანი მის მიერ დადებული ხელშეკრულებიდან იღებს სამართლებრივ სარგებელს, ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის (ნამდვილი ხელშეკრულება იურიდიული ძალის მქონე ხელშეკრულებაა), ესე იგი, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული შედეგის დადგომისათვის, საჭირო არ არის კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობა. ხოლო, არასრულწლოვნის მიერ ისეთი ხელშეკრულების დადება, რომლითაც ის სამართლებრივ სარგებელს არ იღებს, მოითხოვს კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობას. თუ არასრულწლოვანი დებს ორმხრივ გარიგებას (ხელშეკრულებას) კანონიერი წარმომადგენლის აუცილებელი თანხმობის გარეშე, მაშინ ხელშეკრულების ნამდვილობა დამოკიდებული იქნება იმაზე, შემდგომში მისი წარმომადგენელი მოიწონებს თუ არა მას. თუ კანონიერი წარმომადგენელი არ დაეთანხმება (არ მოიწონებს) არასრულწლოვნის მიერ დადებულ ხელშეკრულებას, მაშინ ასეთი ხელშეკრულება იქნება ბათილი და შესაბამისად, არ წარმოშობს იმ სამართლებრივ შედეგს, რომლის დადგომის მიზნითაც დადეს მხარეებმა ხელშეკრულება. ასეთ გარიგებებს მერყევად ბათილს უწოდებენ, ვინაიდან თანხმობაზეა დამოკიდებული მისი ნამდვილობა და არსებობს იმისი შესაძლებლობა, ეს გარიგება მოიწონოს კანონიერმა წარმომადგენელმა. მართალია, თანხმობის გარეშე იგი ბათილია, მაგრამ ჯერ კიდევ შეიძლება მისი მოწონება. ეს გარემოება მას მერყევად ბათილს ხდის, ვინაიდან ბათილობა ჯერ კიდევ არაა საბოლოო. მერყევი მდგომარეობა ისპობა მისი მოწონების, ან მოწონებაზე უარის თქმით. მოწონებით ბათილი გარიგება (ბათილია გარიგება, თუ ის არ იწვევს გარიგების მონაწილეების მიერ დასახული სამართლებრივი შედეგის დადგომას) იქცევა ნამდვილ გარიგებად. მაგრამ თუ კანონიერი წარმომადგენელი არ გასცემს თანხმობას (არ მოიწონებს), მაშინ გარიგება ბათილი იქნება დადების მომენტიდან. 3 ვიდრე არასრულწლოვნის კანონიერი წარმომადგენელი მოიწონებდეს არასრულწლოვნის მიერ დადებულ ხელშეკრულებას, მეორე მხარეს უფლება აქვს უარი თქვას ხელშეკრულებაზე. თუ მეორე მხარემ იცოდა პირის არასრულწლოვანების შესახებ, მაშინ მას უარის თქმა შეუძლია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა არასრულწლოვანი მას ატყუებდა, რომ წარმომადგენლისაგან მიღებული აქვს თანხმობა. თუ არასრულწლოვანი გახდება სრულწლოვანი, მაშინ იგი თვითონ გადაწყვეტს საკითხს თავის მიერ დადებული ხელშეკრულების ნამდვილობის შესახებ. 1ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, gccc.ge, 3.11.2015, მუხ. 63, ველი 1. 2ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, gccc.ge, 3.11.2015, მუხ. 63, ველი 7. 3ჭანტურია, სამოქალაქო კოდექსის ონლაინ კომენტარი, gccc.ge, 3.11.2015, მუხ. 63, ველი 5.
ბავშვთა უფლებათა დაცვის საერთაშორისო დღე
სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს თითოეული ბავშვის კეთილდღეობა, რაც გულისხმობს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის, ხელმისაწვდომი განათლებისა და ცხოვრების სათანადო პირობებით სარგებლობის უფლებათა განხორციელებას. ბავშვთა უფლებები განსაკუთრებით გვახსენდება პირველ ივნისს, როცა მრავალი ქვეყანა დღესასწაულობს ბავშვთა უფლებების საერთაშორისო დღეს (International children’s day). International children’s day არის ერთ-ერთი უძველესი დღესასწაული, რომელიც დაარსდა ბავშვთა კეთილდღეობისადმი მიძღვნილ 1925 წლის ჟენევის მსოფლიო კონფერენციაზე. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად 1925 წლის 1 ივნისს სან-ფრანცისკოში ჩინეთის გენერალურმა კონსულმა შეკრიბა ჩინელი ობოლი ბავშვები და მოაწყო მათთვის დუან-უ ცზეს ზეიმი, რაც ქართულად ნიშნავს ნავი-დრაკონების ფესტივალს. 1925 წლის პირველი ივნისის ნავი-დრაკონების ფესტივალს დაემთხვა”ბავშვთა” კონფერენცია ჟენევაში. ბავშვთა უფლებათა დაცვის საერთაშორისო დღე პირველად 1950 წლის 1 ივნისს აღინიშნა. მას შემდეგ მრავალ ქვეყანაში ზეიმობენ ამ დღეს.
ოჯახური ძალადობა
ოჯახური ძალადობა ძალადობის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ფორმაა მსოფლიოში, ნებისმიერ სოციალურ ფენაში. ის შესაძლებელია გამოიხატოს ფიზიკურ, ფსიქოლოგიურ, სექსუალურ, ეკონომიკურ ძალადობაში, მსხვერპლის იძულებაში შეასრულოს ან არ შეასრულოს რაიმე ქმედება. ოჯახური ძალადობის მსხვერპლი შესაძლებელია გახდეს ოჯახის ნებისმიერი წევრი, მიუხედავად სქესისა, ასაკისა თუ სტატუსისა. ასევე, არ აქვს მნიშვნელობა ოჯახის წევრები იმყოფებიან რეგისტრირებულ ქორწინებაში, დამნაშავეს და მსხვერპლს მიაჩნიათ თუ არა თავი ოჯახის წევრებად, ცხოვრობენ ისინი ერთად, თუ არ ცხოვრობენ. ამ ძალადობის გამოვლენისას კანონმდებლობით ოჯახის წევრად მიიჩნევა მეუღლე, დედა, მამა, პაპა, ბებია, შვილი(გერი), შვილობილი, მშვილებელი, მშვილებლის მეუღლე, ნაშვილები, მიმღები ოჯახი (დედობილ, მამობილი), მეურვე, შვილიშვილი, და, ძმა, მეუღლის მშობელი, სიძე, რძალი, ყოფილი მეუღლე, აგრეთვე პირები, რომლებიც მუდმივად ეწევიან ან ეწეოდნენ ერთიან საოჯახო მეურნეობას. ოჯახური ძალადობა ყველაზე რთულ და საზოგადოებისთვის საშიშ დანაშაულს წარმოადგენს, რადგან მას შეუძლია ადამიანი მიიყვანოს, როგორც ფსიქიკურ აშლილობამდე, ასევე ფიზიკურ განადგურებამდე. განსაკუთრებით საშიშია ძალადობის ეს ფორმა არასრულწლოვნებისთვის, რომლებიც ამგვარი ძალადობისას განიცდიან უმძიმეს სტრესს, რაც ხელს უშლის მათ სრულფასოვან საზოგადოების წევრად ჩამოყალიბებას. ბავშობაში მიღებული ფსიქოლოგიური ტრავმა ზეგავლენას ახდენს ადამინის მთელ ცხოვრებაზე. ძალადობრივ გარემოში აღზრდილი ადამინი კი ხშირ შემთხვევაში თვითონაც მოძალადედ ყალიბდება. არასრულწლოვანი დაზარალებული ეკონომიურად დამოკიდებულია მოძალადე მშობელზე და ამ დროს რთულია განსაზღვრო, თუ რა შეიძლება იყოს მისთვის საუკეთესო ინტერესი. ბევრი დრო არ გასულა მას შემდეგ, რაც ოჯახური ძალადობა მხოლოდ „ოჯახის საქმედ“ ითვლებოდა. საზოგადოებაში არსებული სხვადასხვა გენდერული თუ სხვა სტერეოტიპებიდან გამომდინარე ამგვარ ძალადობაზე სახელმწიფოს რეაგირების საჭირეობას არავინ მიიჩნევდა მიზანშეწონილად და ის მხოლოდ ოჯახის შიდა პრობლემად ითვლებოდა. ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში ოჯახური ძალადობის ნიადაგზე გამოვლენილმა მკვლელობებმა კანონმდებელს აჩვენა, რომ აუცილებელი იყო კანონმდებლობის დახვეწა. ასევე, აუცილებელი გახდა სამართალდამცავი მოხელეების გადამზადება. დანაშაულის ამ ფორმას ფარული და განმეორებითი ხასიათი აქვს. მის წინააღმდეგ საბრძოლველად კი საჭიროა კომპლექსური ქმედებების განხორციელება - დაწყებული დანაშაულის გამოვლენით, გაგრძელებული დამნაშავის იდენტიფიცირებით და შემდგომ მისთვის შესაბამისი სასჯელის დანიშვნით, თუ სხვა პასუხისმგებლობების დაკისრებით. 2012 წლის მაისში სისხლის სამართლის კოდექსში შევიდა ცვლილება და მოხდა ოჯახური ძალადობის კრიმინალიზაცია, კერძოდ სსსკ-ის 11 პრიმა მუხლი განსაზღვრავს ვინ შეიძლება იყოს ოჯახის წევრი, ხოლო სისხლის სამართლის კოდექსის 126-ე პრიმა მუხლით დასჯადია ოჯახის ერთი წევრის მიერ მეორე წევრის მიმართ ძალადობა, სისტემატიური შეურაცხყოფა, შანტაჟი, დამცირება, რაც იწვევს ფიზიკურ ტკივილსა და ტანჯვას. მოქმედი რეგულაციით ოჯახური ძალადობის მსხვერპლი სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილია თავშესაფრით, სადაც მსხვერპლის განთავსება ხდება 3 თვის ვადით და ამ თავშესაფრის ადგილმდებარეობა გასაიდუმლოებულია. მსხვერპლის სტატუსის განსაზღვრა ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მიხედვით გამოცემული დამცავი და შემაკავებელი ორდერით ხდება. ასევე, მსხვერპლის სტატუსს განსაზღვრავს მუდმივმოქმედი საბჭო. მოქალაქეებს ოჯახურ დანაშაულთან დაკავშირებით შეუძლიათ კონსულტაციის მიზნით დარეკონ ცხელ ხაზზე 116 006. ავტორი: ნათია ფულარიანი
ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო
“მსაჯული ის რჩეული კაცია, რომელსაც აბარია ჩვენი ქონება, ჩვენი ღირსება, ჩვენი სიცოცხლე, ჩვენი სული და ხორცი, ერთის სიტყვით, ჩვენი კაცური კაცობა, ჩვენი ადამიანობა. იგი განხორციელებული ნამუსია და განსახორციელებელი სინდისია მთელი ერისა, ერის უკეთეს კაცთაგან შეძლებისამებრ გაწმენდილი და კუთვნილ სიმაღლეზე დაყენებული.“ ილია ჭავჭავაძე ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს ხანგრძლივი ისტორია აქვს. ექსპერტთა მტკიცებით, ნაფიც მსაჯულთა პირველი სასამართლო ძველ საბერძნეთში ე.წ. „ჰეილეია“ იყო, ხოლო თანამედროვე ეპოქაში, ამ ინსტიტუტის სამშობლოდ ინგლისი ითვლება. საქართველოში მართლმსაჯულების განხორციელება ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტის მეშვეობით 2010 წლის 1 ოქტომბრიდან იწყება, როდესაც სისხლის სამართლის ახალი საპროცესო კოდექსი შევიდა ძალაში. თუმცა, ქართული სამართლის ისტორიისთვის მსაჯულთა მიერ მართლმსაჯულების აღსრულება უცხო არც მანამდე ყოფილა. ასეთი ტიპის სამართალწარმოებით ძირითადად მაღალმთიან რეგიონები მთის სამართალით გამოირჩეოდა. მაგალითად, ხევსურული ჩვეულებით სამართალი ითვალისწინებდა სამართალწარმოების ისეთ სახეს, როგორიც იყო „რჯული“ ანუ 4-12 რჩეული პირისგან, ძირითდად უხუცესებისგან, შემდგარი სასამართლო. სასამართლოს წევრებს მსაჯულებს უწოდებდნენ და ისინი ძველი ადათ-წესების მიხედვით განიხილავდნენ მოსისხლეთა შერიგების, ქურდობის, განქორწინების და სხვა საქმეებს. საქართველოს ერთ-ერთ მაღალმთიან რეგიონში, თუშეთში, დღემდეა შემორჩენილი ისტორიული ძეგლი „საბჭეო“ ანუ სასამართლო, რომელიც 2010 წელს განახლდა. ის სოფლის განაპირას მდებარეობს და თორმეტი მსაჯულისთვის განკუთვნილი ქვის სკამისგან შედგება. სკამები განლაგებულია ნახევარმთვარისებური ფორმით. იქვე არის მოწმისა და ბრალდებულისათვის განკუთვნილი ორი ქვაც, სადაც იჩოქებოდნენ და ამ მდგომარეობაში იცავდნენ თავიანთ სიმართლეს, ისმენდნენ მოსამართლის განაჩენს, რომლის დაუმორჩილებლობა ღვთის ნების წინაშე წასვლას უტოლდებოდა. ასევე, აღსანიშნავია გენდერული თვალსაზრისით ის ფაქტი, რომ მე-18 საუკუნის ბოლოს, მთავარი ბჭე-მოსამართლის სავარძელი ცნობილი თუში სახალხო გმირის - დევდრის ანთას სიბრძნითა და გონებით გამორჩეულ ასულს ეკავა. სვანეთში ასეთი ტიპის სასამართლოები „მორვალის“ სახელწოდებით იყო ცნობილი. სადაც მხარეები თვითონ ქმნიდნენ სასამართლო შემადგენლობას, წარადგენდნენ მტკიცებულებებს რომლებსაც მედიატორები აფასებდნენ და ამის საფუძველზე გამოჰქონდათ განაჩენი. მტკიცებულებათა შეკრებაში მოსამართლეები პასიურები იყვნენ. სასამართლო პროცესი კი შეჯიბრებითობითი იყო, ხოლო მხარეები აბსოლუტურად თანასწორი. რუსეთის იმპერიის ბატონობის პერიოდში ჩვეულებითი სამართლის სისტემა შეიცვალა რუსული მოდელით, სადაც მართლმსაჯულებას ახორციელებდა მომრიგებელი მოსამართლე. საქართველოში ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტის დიდი მხარდამჭერი გახლდათ ილია ჭავჭავაძე. ის გარკვეული პერიოდის განმავლობაში დუშეთის რაიონში მომრიგბელ მოსამართლედაც მუშაობდა. 2010 წლის ოქტომბრამდე, სანამ ქართულ კანონმდებლობაში მსაჯულთა ინსტიტუტი დაინერგებოდა, ბევრი დისკუსია გაიმართა აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით. ამ ინსტიტუტს ჰყავდა როგორც ბევრი მხარდამჭერი, ასევე მოწინააღმდეგე. მხარდამჭერების უპირველესი არგუმენტი იყო ის, რომ ნაფიცები ხელს უწყობენ დემოკრატიული სახელმწიფოს განვითარებას, სადაც სახელმწიფო ძალაუფლებისგან ინდივიდის დაცვის ყველაზე მყარ გარანტიას ქმნის ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო, პროცესი მიმდინარეობს შეჯიბრებითობისა და თანასწორობის პრინციპით. პროცესის მონაწილეები ნაკლებად ექცევიან ბრალდების მხარის ზეგავლენის ქვეშ და ვერდიქტის გამოტანისას მოქმედებენ სისხლის სამართლის უმთავრესი „ინ დუბიო პრო რეო“ (ყოველგვარი ეჭვი ბრალდებულის სასარგებლოდ წყდება) პრინციპით. მოწინააღმდეეგების არგუმენტი მაშინაც და ახლაც გახლავთ ის, რომ მსაჯულები არაპროფესიონალები არიან და შეუძლებელია, ასეთ ადამიანებს ანდონ იმგვარი რთული პროცესი, როგორიც არის ბრალდებულის დამნაშევეობის ან უდანაშაულობის დადგენა. ასევე, მათი აზრით, ეს ინსტიტუტი ხელს უშლის სწრაფი მართლმსაჯულების განხორციელებას, რაც ბრალდებულის უპირველესი უფლებათაგანია. მთავარ არგუმენტად მოჰყავთ ამ ინსტიტუტის სიძვირეც. მოქმედი სისხლის სამართლის კანონმდებლობით ნაფიც მსაჯულთა მიერ განიხილება ისეთი სისხლის სამართლის საქმეები, როგორიცაა განზრახ მკვლელობა, განზრახ მკვლელობა დამამძიმებელ გარემოებებში, ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება და ა.შ. მსაჯულთა სასამართლო შედგება 12 ძირითადი და 2 სათადარიგო მსაჯულისაგან, რომლებიც შემთხვევითობის პრინციპით ირჩევა 18 წელს მიღწეულ პირთა ერთიანი სიიდან. ამ სიას სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო ყოველწლიურად უგზავნის შესაბამის სასამართლოს. ნაფიც მსაჯულთა კანდიდატები გარდა იმისა, რომ აუცილებლად უნდა იყვნენ სრულწლოვნები, ასევე, უნდა ფლობდნენ სისხლის სამართლის პროცესის ენას, უნდა ცხოვრობდნენ იმ ტერიტორიაზე, სადაც მიმდინარეობს სასამართლო პროცესი, ასევე არ უნდა ქონდეს შეზღუდული ფიზიკური და ფსიქიკური შესაძლებლობები, რათა ხელი არ შეეშალოს მსაჯულის მოვალეობის შესრულებაში. ნაფიცი მსაჯული ვერ გახდება ის კანდიდატი, რომელიც არის სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირი, პროკურორი, გამომძიებელი, პოლიციელი, ადვოკატი,მოქმედი სამხედრო მასამსახურე, სასულიერო პირი და ა.შ. კანონმდებლობა უფლებას აძლევს მოქალაქეს უარი განაცხადოს ნაფიც მსაჯულის მოვალეობის შესრულებაზე თუ ის უკანასკნელი წლის განმავლობაში უკვე იყო ნაფიცი მსაჯული, თუ ის ასრულებს ისეთ სამუშაოს რომელშიც მისი შეცვლა გამოიწვევს მნიშვნელოვან ზიანს, თუ ხანგრძლივად იმყოფება ან მიემგზავრება საქართველოს ფარგლებს გარეთ, თუ 70 წელს გადაცილებული პირია ან ჯანმრთელობის მდგომარეობა არ უწყობს ხელს. ნაფიც მსაჯულს ან ნაფიც მსაჯულობის კანდიდატს უფლება აქვთ სახელმწიფოსგან დროულად მიიღონ ყველა ხარჯის ანაზღაურება რომელიც პირდაპირ არის დაკავშირებული მათი მოვალეობის შესრულებასთან. იქნება ეს დღიური, სამგზავრო თუ სხვა ხარჯები. ავტორი: ნათია ფულარიანი
სასამართლო ხელისუფლება
საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად სახელმწიფო ხელისუფლება ხორციელდება ხელისუფლების დანაწილების პრინციპზე დაყრდნობით. ხელისუფლება შედგება სამი შტოსგან- საკანონმდებლო ხელისუფლება (პარლამენტი), აღმასრულებელი ხელისუფლება (მთავრობა) და სასამართლო ხელისუფლება. სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია სახელმწიფო ხელისუფლების სხვა შტოებისაგან და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები. სასამართლო ხელისუფლება ხორციელდება საკონსტიტუციო სასამართლოსა და საერთო სასამართლოების მიერ. საკონსიტუტიო სასამართლო არის საკონსტიტუციო კონტროლის სასამართლო ორგანო, რომელიც უზრუნველყოფს საქართველოს კონსტიტუციის უზენაესობას, კონსტიტუციურ კანონიერებას და ადამიანის კონსტიტუციური უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვას. საერთო სასამართლოები სამოქალაქო, ადმინისტრაციულ და სისხლის სამართალწარმოებათა მეშვეობით ახორციელებენ მართლმსაჯულება. საერთო სასამართლოები შედგება სამი ინსტანციის სასამართლოებისგან. I ინსტანციის სასამართლოა საქალაქო/ რაიონული სასამართლო. II ინსტანციის სასამართლოა სააპელაციო სასამართლო. III ინსტანციის სასამართლოა საქართველოს უზენაესი სასამართლო. საქალაქო/რაიონული სასამართოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები შეიძლება გასაჩივრდეს სააპელაციო სასამართლოში. არსებობს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლო და თბილისის სააპელაციო სასამართლო. სააპელაციო სასამართლოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები შეიძლება გასაჩივრდეს საქართველოს უზენაეს სასამართლოში. უზენაესი სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება. საერთო სასამართლოებში კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში შესაძლებელია საქმე განიხილოს ნაფიც მსაჯულთა სასამართლომ. საომარ პირობებში საერთო სასამართლოების სისტემაში შესაძლებელია შეიქმნას სამხედრო სასამართლო. საგანგებო და სპეციალური სასამართლოების შექმნა დაუშვებელია. მოსამართლე თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია და ემორჩილება საქართველოს კონსტიტუციას და კანონს. მოსამართლეზე რაიმე სახით ზეწოლა დაუშვებელია და ისჯება კანონით. არავის არა აქვს უფლება მოსთხოვოს მოსამართლეს ანგარიში კონკრეტულ საქმეზე. მოსამართლედ შეიძლება დაინიშნოს (აირჩეს) საქართველოს ქმედუნარიანი მოქალაქე 30 წლის ასაკიდან, რომელსაც აქვს უმაღლესი იურიდიული განათლება არანაკლებ მაგისტრის ან მასთან გათანაბრებული აკადემიური ხარისხით/უმაღლესი განათლების დიპლომით, სპეციალობით მუშაობის სულ ცოტა 5 წლის გამოცდილება, ფლობს სახელმწიფო ენას, ჩაბარებული აქვს მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა, გავლილი აქვს იუსტიციის უმაღლესი სკოლის სრული სასწავლო კურსი და შეყვანილია იუსტიციის მსმენელთა საკვალიფიკაციო სიაში. მოსამართლის თანამდებობა შეუთავსებელია ნებისმიერ სხვა თანამდებობასთან და ანაზღაურებად საქმიანობასთან , გარდა პედაგოგიური და სამეცნიერო მოღვაწეობისა . მოსამართლე არ შეიძლება იყოს პოლიტიკური პარტიის წევრი , მონაწილეობდეს პოლიტიკურ საქმიანობაში .
ვებ-გვერდი შექმნილია საქართველოს სასამართლოების მოხელეთა პროფესიულ ასოციაციის და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლებობის საზოგადოების (GIZ) ფინანსური მხარდაჭერით.